Өвчлөл ба Тархалтын Тооцоолуур

Өвчлөл ба тархалтын үндсэн ялгаа

Эпидемиологийн судалгаанд өвчний тархалт, шилжилт хөдөлгөөнийг хянахын тулд өвчлөл (incidence) болон тархалт (prevalence) гэсэн хоёр үндсэн ойлголтыг ашигладаг. Эдгээр хэмжүүрүүд нь хүн амын эрүүл мэндийн байдлыг өөр өөр өнцгөөс харуулдаг.

Өвчлөл нь тодорхой хугацааны туршид шинээр үүссэн өвчлөлийн тохиолдлуудыг хэмждэг. Энэ нь эрүүл байсан хүн амд өвчин хэр хурдан тархаж байгааг буюу шинэ тохиолдол үүсэх хурдыг илэрхийлдэг. Өвчлөлийг дотор нь хуримтлагдсан өвчлөл болон өвчлөлийн түвшин гэж хоёр ангилдаг.

Тархалт нь тухайн цаг хугацааны нэг цэгт эсвэл тодорхой хугацааны туршид хүн амын дунд байгаа хуучин болон шинэ бүх тохиолдлыг хамтад нь хэмждэг. Энэ нь тухайн агшин дахь өвчний нийт ачааллыг харуулдаг үзүүлэлт юм. Богино хугацаанд эдгэрдэг эсвэл нас баралтаар хурдан төгсдөг өвчин нь өвчлөл өндөртэй байсан ч тархалт багатай байж болдог. Эсрэгээрээ, чихрийн шижин зэрэг архаг, удаан үргэлжилдэг өвчнүүд нь шинээр үүсэх өвчлөлийн түвшин бага байсан ч хуучин тохиолдлууд хуримтлагдсаар байдаг тул тархалт өндөртэй байдаг.

Эпидемиологийн хуваарийн ач холбогдол

Эпидемиологийн хэмжүүрүүдийг зөв тайлбарлахын тулд хэмжүүр бүрийн ард байгаа хуваарийг (denominator) нарийн тодорхойлох шаардлагатай. Сонгосон хуваарь (эрсдэлт бүлгийн хүн ам, хүн-хугацаа эсвэл нийт хүн ам) нь гарч буй тоон үзүүлэлтийг шууд тодорхойлдог.

"Өвчлөл ба Тархалтын Тооцоолуур" нь хэрэглэгчийн оруулсан өгөгдөл тус бүрд тохирох хуваарийг тодорхой харуулдаг. Үүнд:

• Хуримтлагдсан өвчлөл (Cumulative incidence): Хуваарь нь хугацааны эхэнд эрсдэлт бүлэгт байсан 50,000 хүн байна.
• Өвчлөлийн түвшин (Incidence rate): Хуваарь нь эрсдэлтэй байх үеийн ажиглалтын 49,500 хүн-жил байна.
• Агшин зуурын тархалт (Point prevalence): Хуваарь нь лавлах хугацаан дахь тухайн хүн амын 50,000 хүн байна.

Үзүүлэлтийг илэрхийлэх хэмжээ буюу үржүүлэгчийг (multiplier) сонгохдоо өвчний тархалтын хэмжээнд тохируулан сонгоно. Жишээлбэл, түгээмэл тохиолддог өвчнийг хувиар илэрхийлэхэд тохиромжтой бол ховор тохиолддог хавдрын тандалтыг ихэвчлэн 100,000 хүн-жил тутамд тайлагнадаг. Үржүүлэгч нь зөвхөн тооны хэмжээсийг өөрчлөх бөгөөд үндсэн хуваарийг өөрчлөхгүй.

Хүн-хугацааны тооцоолол ба хэрэглээ

Өвчлөлийн түвшинг тооцоолоход хуваарьт "хүн-хугацаа" (person-time) ашиглагддаг. Энэ нь эрсдэлт бүлэгт байгаа хүн бүрийн бодитоор ажиглагдсан хугацааны нийлбэр юм.

Хүн-хугацааг тооцоолохдоо дараах дүрмийг баримтална:

1. Эрсдэлт бүлэгт байгаа хүн бүрийн ажиглагдсан хугацааг нэмнэ. Жишээлбэл, 50 хүнийг 2 жилийн турш ажиглахад нийт 100 хүн-жил болно.
2. Тухайн хүн өвчилсөн, судалгаанаас гарсан (хяналтаас алдагдсан) эсвэл судалгааны хугацаа дуусах үед тухайн хүний хугацааны хувь нэмэр зогсоно.
3. Хэрэв хувь хүн бүрийн ажиглалтын нарийн хугацаа байхгүй бол дундаж хүн амын тоог нийт хугацааны уртаар үржүүлж ойролцоолон тооцоолж болно.

Тооцоолуурт хугацааны нэгжийг "жил", "сар", "долоо хоног", "өдөр" гэж сонгох боломжтой бөгөөд эдгээр нь тооцоололд "хүн-жил", "хүн-сар", "хүн-долоо хоног", "хүн-өдөр" болон хувирдаг.

Тогтвортой төлөвийн хамаарал

Өвчний тархалт, өвчлөлийн түвшин болон өвчний дундаж үргэлжлэх хугацаа нь математикийн хувьд хоорондоо холбоотой байдаг. Хэрэв тухайн хүн ам дахь өвчний нөхцөл байдал тогтвортой төлөвт (steady state) байгаа бол дараах томьёо үйлчилнэ:

Тархалт ≈ Өвчлөлийн түвшин × Дундаж үргэлжлэх хугацаа

Тооцоолуур нь хэрэглэгчийн оруулсан өгөгдөлд үндэслэн "Тогтвортой төлөвийн зөрүүг шалгах" (Steady-state cross-check) үйлдлийг хийдэг. Энэ нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ:

• "Тархалт ≈ өвчлөлийн түвшин × дундаж үргэлжлэх хугацаа тул эдгээр өгөгдөл нь дундаж үргэлжлэх хугацааг ойролцоогоор 26.4 жил гэж зааж байна. Энэ нь зөвхөн өвчний нөхцөл байдал тогтвортой төлөвт байгаа үед л ач холбогдолтой."

Энэхүү шалгалт нь судалгааны үндсэн үр дүн биш бөгөөд зөвхөн өгөгдлийн логик уялдаа холбоог хянах зориулалттай юм.

Тооцоолуурын ажиллах дүрэм ба алдааны мэдэгдлүүд

Тооцоолуурыг ашиглах явцад өгөгдөл оруулахад дараах хязгаарлалт, дүрмүүд мөрдөгдөнө:

• Бүхэл тооны шаардлага: Тохиолдлын тоо болон хүн амын тоо нь заавал бүхэл тоо байх ёстой. Хэрэв бутархай тоо оруулбал "Тохиолдлын тоо болон хүн амын тоо нь бүхэл тоо байна." гэсэн алдаа заана.
• Сөрөг утга оруулахгүй байх: Утгууд сөрөг байж болохгүй. Сөрөг тоо оруулсан тохиолдолд "Утгууд нь сөрөг байж болохгүй." гэсэн алдаа гарна.
• Хуваарийн хязгаарлалт: Хуваарь нь тэгээс их байх ёстой. Хэрэв тэг утга оруулбал "Хуваарь нь тэгээс их байх ёстой." гэсэн алдаа заана.
• Логик хязгаарлалт:
  • Шинэ тохиолдол нь эрсдэлт бүлгийн хүн амын тооноос хэтрэхгүй байх ёстой. Зөрчсөн тохиолдолд "Шинэ тохиолдол нь эрсдэлт бүлгийн хүн амын тооноос хэтрэхгүй байх ёстой — хоёр тоог шалгана уу." гэсэн алдаа заана.
  • Одоо байгаа тохиолдол нь нийт хүн амын тооноос хэтрэхгүй байх ёстой. Зөрчсөн тохиолдолд "Одоо байгаа тохиолдол нь нийт хүн амын тооноос хэтрэхгүй байх ёстой — хоёр тоог шалгана уу." гэсэн алдаа заана.
• Тоон бус утга: Хэрэв тоон бус тэмдэгт оруулбал "Бөглөсөн талбар бүрт хүчинтэй тоо ашиглана уу." гэсэн алдаа гарна.

Нууцлал ба өгөгдөл боловсруулалт

Энэхүү тооцоолуур нь хэрэглэгчийн нууцлалыг бүрэн хангаж ажилладаг. Таны оруулсан тоо болон хүн амын мэдээлэл энэ хуудсанд үлдэнэ — бүх тооцоолол таны хөтөч дээр хийгдэх бөгөөд юуг ч серверт хуулахгүй, хадгалахгүй, хуваалцахгүй. Хэрэглэгч ямар нэгэн өгөгдөл алдагдах эрсдэлгүйгээр тооцоолуурыг ашиглах боломжтой.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

Яагаад өөр өөр хуваарь бүхий өвчлөлийн хоёр хэмжүүр байдаг вэ?

Хуримтлагдсан өвчлөл нь шинэ тохиолдлын тоог тухайн хугацааны эхэн үеийн эрсдэлт бүлгийн хүн амын тоонд хувааж, тухайн хугацаанд өвчлөх магадлалыг гаргадаг. Өвчлөлийн түвшин нь хүн-хугацаанд хуваадаг бөгөөд энэ нь хүн бүрийн эрсдэлтэй байхдаа бодитоор ажиглагдсан хугацааны нийлбэр юм. Ингэснээр хүмүүс өөр өөр цаг хугацаанд судалгаанд нэгдэх, гарах эсвэл өвчлөх үед тооцоолол үнэн зөв хэвээр үлддэг. Хуримтлагдсан өвчлөлийг өөрийн хугацаатай нь, харин түвшинг өөрийн хугацааны нэгжтэй нь хамт тэмдэглэнэ үү.

Өвчлөл ба тархалтын ялгаа юу вэ?

Өвчлөл нь зөвхөн тухайн хугацаанд шинээр илэрсэн тохиолдлуудыг тоолдог бөгөөд энэ нь өвчин хэр хурдан гарч байгааг харуулдаг. Тархалт нь тухайн цаг хугацааны нэг цэгт өвчтэй байгаа бүх хүмүүсийг (хуучин болон шинэ тохиолдлуудыг хамтад нь) тоолдог бөгөөд энэ нь тухайн агшин дахь нийт ачааллыг харуулдаг. Богино хугацааны өвчлөл нь нэгэн зэрэг өндөр өвчлөлтэй, бага тархалттай байж болох бол удаан үргэлжилдэг өвчин нь өвчлөл бага байсан ч тархалтын тохиолдлыг хуримтлуулсаар байдаг.

Би аль "тутамд" үржүүлэгчийг тайлагнах ёстой вэ?

Өвчний ховор байдлын жишигт нийцүүлнэ үү: түгээмэл тохиолддог өвчлөлд хувь хэмжээ тохиромжтой, бага тохиолддог өвчлөлд 1,000 эсвэл 10,000 хүн тутамд тохирох бөгөөд хавдрын тандалтыг ихэвчлэн 100,000 хүн-жил тутамд тайлагнадаг. Үржүүлэгч нь зөвхөн тооны хэмжээсийг өөрчлөх бөгөөд хуваарийг хэзээ ч өөрчлөхгүй. Тиймээс тооцоолуур нь үрдүн бүрийн хажууд хуваарийг давтан харуулдаг.

Хүн-хугацааны үзүүлэлтийг хэрхэн гаргах вэ?

Эрсдэлт бүлэгт байгаа хүн бүрийн ажиглалтын хугацааг нэмнэ үү: тус бүр 2 жилийн турш ажиглагдсан 50 хүн нийт 100 хүн-жилийг бүрдүүлнэ. Тухайн хүн өвчилсөн, судалгаанаас гарсан эсвэл хугацаа дуусах үед хугацааны хувь нэмэр оруулахаа болино. Хэрэв та зөвхөн хүн амын хэмжээ болон хугацааны уртыг мэдэж байгаа бол хүн ам × хугацаа гэсэн томьёо нь ердийн ойролцоолол болдог — тооцоолуур нь бодитоор ашигласан хуваарийг үргэлж тэмдэглэдэг.

Өвчлөл ба тархалт хэрхэн холбогддог вэ?

Тогтвортой төлөвт байгаа өвчний хувьд тархалт ≈ өвчлөлийн түвшин × дундаж үргэлжлэх хугацаа байна. Тийм ч учраас чихрийн шижин нь бага өвчлөлтэй хэрнээ өндөр тархалттай (удаан үргэлжилдэг) байдаг бол ердийн ханиад нь асар их өвчлөлтэй байсан ч тархалт бага (жил биш, хэдхэн хоног үргэлжилдэг) байдаг. Хоёр хэмжүүр хоёулаа бэлэн байх үед тооцоолуур нь үүнийг судалгааны үр дүн биш, харин зөрүүг шалгах үүднээс дундаж үргэлжлэх хугацааг харуулдаг.