ဖြစ်ပွားမှုနှင့် ပျံ့နှံ့မှုတို့၏ အဓိကကွာခြားချက်များ
ကူးစက်ရောဂါဗေဒတွင် ရောဂါတစ်ခု၏ ဖြစ်ပွားပျံ့နှံ့ပုံကို တိကျစွာ တိုင်းတာရန်အတွက် ဖြစ်ပွားမှု (Incidence) နှင့် ပျံ့နှံ့မှု (Prevalence) ဟူသော အယူအဆနှစ်ခုကို အသုံးပြုရသည်။ ဖြစ်ပွားမှုသည် သတ်မှတ်ကာလတစ်ခုအတွင်း ရောဂါအသစ် မည်မျှလျင်မြန်စွာ ပေါ်ပေါက်လာသည်ကို တိုင်းတာခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပျံ့နှံ့မှုသည် သတ်မှတ်အချိန်တစ်ခုတွင် လူဦးရေအတွင်း ရှိနေသော ရောဂါဖြစ်ပွားမှုအားလုံး (အဟောင်းနှင့် အသစ် အားလုံးပေါင်း) ၏ စုစုပေါင်းဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးကို တိုင်းတာခြင်းဖြစ်သည်။
ဤ "ဖြစ်ပွားနှုန်းနှင့် ပျံ့နှံ့မှုနှုန်း တွက်ချက်ကိရိယာ" သည် အသုံးပြုသူ ထည့်သွင်းလိုက်သော ကိန်းဂဏန်းများအပေါ် မူတည်၍ စုစုပေါင်း ဖြစ်ပွားနှုန်း (Cumulative incidence)၊ ဖြစ်ပွားနှုန်း (Incidence rate) နှင့် ပျံ့နှံ့မှုနှုန်း (Point prevalence) တို့ကို တစ်ပြိုင်နက် တွက်ချက်ပေးသည်။
ကူးစက်ရောဂါဗေဒဆိုင်ရာ ပိုင်းခြေများကို နားလည်ခြင်း
ရောဂါဖြစ်ပွားမှု ညွှန်းကိန်းများကို တွက်ချက်ရာတွင် မှန်ကန်သော ပိုင်းခြေ (Denominator) ကို ရွေးချယ်ရန် အလွန်အရေးကြီးသည်။ ပိုင်းခြေ ရွေးချယ်မှုအပေါ် မူတည်၍ ရလဒ်များ ကွဲပြားသွားနိုင်သောကြောင့် ဤတွက်ချက်ကိရိယာသည် ညွှန်းကိန်းတစ်ခုစီ၏ ဘေးတွင် ၎င်းတွက်ချက်ရန် အသုံးပြုခဲ့သည့် တိကျသော ပိုင်းခြေကို အမြဲတမ်း ဖော်ပြပေးသည်။
- စုစုပေါင်း ဖြစ်ပွားနှုန်း (Cumulative incidence): ၎င်းသည် သတ်မှတ်ကာလတစ်ခုအတွင်း ရောဂါကူးစက်ခံရနိုင်ခြေကို ဖော်ပြပြီး ပိုင်းခြေအဖြစ် "ကာလအစတွင် ရောဂါကူးစက်နိုင်ခြေရှိသူ
၅၀,၀၀၀ဦး" ကို အသုံးပြုသည်။ - ဖြစ်ပွားနှုန်း (Incidence rate): ၎င်းသည် ရောဂါဖြစ်ပွားမှု မည်မျှလျင်မြန်စွာ ပေါ်ပေါက်လာသည်ကို ပြသပြီး ပိုင်းခြေအဖြစ် "ရောဂါကူးစက်နိုင်ခြေရှိစဉ် စောင့်ကြည့်လေ့လာမှု
၄၉,၅၀၀လူ-နှစ်" ကို အသုံးပြုသည်။ - ပျံ့နှံ့မှုနှုန်း (Point prevalence): ၎င်းသည် သတ်မှတ်အချိန်တစ်ခု၌ ရောဂါရှိနေသူအားလုံးကို ပြသပြီး ပိုင်းခြေအဖြစ် "ရည်ညွှန်းချိန်၌ လူဦးရေအတွင်းရှိ လူ
၅၀,၀၀၀ဦး" ကို အသုံးပြုသည်။
လူ-အချိန် (Person-Time) ကို တွက်ချက်ခြင်းနှင့် ခန့်မှန်းခြင်း
ဖြစ်ပွားနှုန်း (Incidence rate) ကို တွက်ချက်ရန်အတွက် လူ-အချိန် (Person-time) ကို အသုံးပြုရသည်။ လူ-အချိန်ဆိုသည်မှာ ရောဂါကူးစက်နိုင်ခြေရှိသူ တစ်ဦးစီကို အမှန်တကယ် စောင့်ကြည့်လေ့လာခဲ့သည့် အချိန်စုစုပေါင်းကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် လူ ၅၀ ဦးကို ၂ နှစ်စီ စောင့်ကြည့်လေ့လာပါက စုစုပေါင်း လူ-နှစ် ၁၀၀ ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ လူတစ်ဦးသည် ရောဂါဖြစ်ပွားသွားချိန်၊ လေ့လာမှုမှ ထွက်ခွာသွားချိန် သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ကာလ ကုန်ဆုံးသွားချိန်တွင် ၎င်း၏ အချိန်ထည့်ဝင်မှုသည် ရပ်တန့်သွားမည်ဖြစ်သည်။
တည်ငြိမ်အခြေအနေရှိ ရောဂါများ၏ သင်္ချာနည်းအရ ဆက်စပ်မှု
ရောဂါတစ်ခုသည် တည်ငြိမ်သောအခြေအနေ (Steady state) တွင် ရှိနေပါက ပျံ့နှံ့မှု၊ ဖြစ်ပွားမှုနှင့် ရောဂါဖြစ်ပွားသည့် ပျမ်းမျှကြာချိန်တို့အကြား သင်္ချာနည်းအရ ဆက်စပ်မှု ရှိနေသည်။ ၎င်းကို အောက်ပါပုံသေနည်းဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည် -
Prevalence ≈ Incidence rate × Average duration
ဤတွက်ချက်ကိရိယာတွင် ဖြစ်ပွားမှုနှင့် ပျံ့နှံ့မှုဆိုင်ရာ အချက်အလက်နှစ်ခုလုံးကို ထည့်သွင်းထားပါက "တည်ငြိမ်အခြေအနေ အပြန်အလှန်စစ်ဆေးမှု" အပိုင်းတွင် "ပျံ့နှံ့မှုနှုန်း ≈ ဖြစ်ပွားနှုန်း × ပျမ်းမျှကြာချိန် ဖြစ်သောကြောင့် ဤထည့်သွင်းချက်များအရ ပျမ်းမျှကြာချိန်သည် ၂၆.၄ နှစ် ခန့် ရှိမည်ဟု ယူဆရသည်။ ရောဂါအခြေအနေသည် တည်ငြိမ်သောအခြေအနေတွင် ရှိနေမှသာ အဓိပ္ပာယ်ရှိပါမည်။" ဟူသော စာသားဖြင့် ကိုက်ညီမှုရှိမရှိကို အပြန်အလှန် စစ်ဆေးပြသပေးမည်ဖြစ်သည်။
အစီရင်ခံရန်အတွက် မြှောက်ဖော်ကိန်းကို ရွေးချယ်ခြင်း
ရောဂါတစ်ခု၏ ဖြစ်ပွားပျံ့နှံ့မှုကို အစီရင်ခံရာတွင် ဖတ်ရှုရလွယ်ကူစေရန်အတွက် သင့်လျော်သော မြှောက်ဖော်ကိန်း (Multiplier) ကို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဤတွက်ချက်ကိရိယာတွင် "ဖြစ်ပွားနှုန်း အစီရင်ခံမည့် ပမာဏ" ကို ရွေးချယ်ခြင်းဖြင့် ရလဒ်များကို အောက်ပါအတိုင်း ပြောင်းလဲဖော်ပြနိုင်သည် -
- ရာခိုင်နှုန်း (%): အဖြစ်များသော ရောဂါများအတွက် သင့်လျော်သည်။
- လူ ၁,၀၀၀ လျှင်၊ ၁၀,၀၀၀ လျှင် သို့မဟုတ် ၁၀၀,၀၀၀ လျှင်: အဖြစ်နည်းသော ရောဂါများ သို့မဟုတ် ကင်ဆာစောင့်ကြည့်လေ့လာရေး လုပ်ငန်းများအတွက် သင့်လျော်သည်။
မြှောက်ဖော်ကိန်းသည် ရလဒ်၏ ကိန်းဂဏန်းပမာဏကိုသာ ပြောင်းလဲပေးခြင်းဖြစ်ပြီး မူလပိုင်းခြေကို ပြောင်းလဲစေခြင်း မရှိပါ။
စနစ်၏ စည်းမျဉ်းများနှင့် ကန့်သတ်ချက်များ
တွက်ချက်မှုများ မှန်ကန်စေရန်အတွက် အောက်ပါစည်းမျဉ်းများကို လိုက်နာရမည်ဖြစ်ပြီး လွဲမှားစွာ ထည့်သွင်းပါက သက်ဆိုင်ရာ အမှားသတင်းစကားများကို ပြသမည်ဖြစ်သည် -
- ရောဂါဖြစ်ပွားမှုအရေအတွက်နှင့် လူဦးရေများသည် ကိန်းပြည့်များ ဖြစ်ရပါမည်။ ဒသမကိန်းများ ထည့်သွင်းပါက "ရောဂါဖြစ်ပွားမှုအရေအတွက်နှင့် လူဦးရေများသည် ကိန်းပြည့်များ ဖြစ်ရပါမည်။" ဟု ပြသမည်ဖြစ်သည်။
- တန်ဖိုးများသည် အနှုတ်ကိန်း မဖြစ်ရပါ။ အနှုတ်ကိန်း ထည့်သွင်းပါက "တန်ဖိုးများသည် အနှုတ်ကိန်း မဖြစ်ရပါ။" ဟု ပြသမည်ဖြစ်သည်။
- ပိုင်းခြေသည် သုညထက် ကြီးရပါမည်။ သုညထည့်သွင်းပါက "ပိုင်းခြေသည် သုညထက် ကြီးရပါမည်။" ဟု ပြသမည်ဖြစ်သည်။
- ရောဂါဖြစ်ပွားမှုအသစ် အရေအတွက်သည် ရောဂါကူးစက်နိုင်ခြေရှိသော လူဦးရေထက် မကျော်လွန်နိုင်ပါ။ ကျော်လွန်ပါက "ရောဂါဖြစ်ပွားမှုအသစ် အရေအတွက်သည် ရောဂါကူးစက်နိုင်ခြေရှိသော လူဦးရေထက် မကျော်လွန်နိုင်ပါ — ဂဏန်းနှစ်ခုလုံးကို ပြန်လည်စစ်ဆေးပါ။" ဟု ပြသမည်ဖြစ်သည်။
- လက်ရှိရောဂါဖြစ်ပွားနေသူ အရေအတွက်သည် စုစုပေါင်းလူဦးရေထက် မကျော်လွန်နိုင်ပါ။ ကျော်လွန်ပါက "လက်ရှိရောဂါဖြစ်ပွားနေသူ အရေအတွက်သည် စုစုပေါင်းလူဦးရေထက် မကျော်လွန်နိုင်ပါ — ဂဏန်းနှစ်ခုလုံးကို ပြန်လည်စစ်ဆေးပါ။" ဟု ပြသမည်ဖြစ်သည်။
ကိုယ်ရေးအချက်အလက် လုံခြုံမှုနှင့် လုပ်ဆောင်ပုံ
သင်ထည့်သွင်းလိုက်သော အရေအတွက်များနှင့် လူဦးရေများသည် ဤစာမျက်နှာတွင်သာ ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ တွက်ချက်မှုအားလုံးကို သင်၏ဘရောက်ဆာတွင်သာ လုပ်ဆောင်ပြီး မည်သည့်အရာကိုမျှ တင်ပို့ခြင်း၊ သိမ်းဆည်းခြင်း သို့မဟုတ် မျှဝေခြင်း မရှိပါ။
အမေးများသော မေးခွန်းများ (FAQ)
ဖြစ်ပွားမှု (Incidence) နှင့် ပျံ့နှံ့မှု (Prevalence) တို့၏ ကွာခြားချက်မှာ အဘယ်နည်း။
ဖြစ်ပွားမှု (Incidence) သည် သတ်မှတ်ကာလတစ်ခုအတွင်း အသစ်ပေါ်ပေါက်လာသော ရောဂါဖြစ်ပွားမှုများကိုသာ ရေတွက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ရောဂါမည်မျှ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပွားနေသည်ကို ပြသသည်။ ပျံ့နှံ့မှု (Prevalence) သည် သတ်မှတ်အချိန်တစ်ခုတွင် ရောဂါဖြစ်ပွားနေသူအားလုံး (အဟောင်းနှင့် အသစ် အားလုံးပေါင်း) ကို ရေတွက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုအချိန်၌ ရှိနေသော စုစုပေါင်းဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးကို ပြသသည်။ သက်တမ်းတိုသော ဖျားနာမှုတစ်ခုသည် ဖြစ်ပွားမှုနှုန်း မြင့်မားပြီး ပျံ့နှံ့မှုနှုန်း နည်းပါးနိုင်သော်လည်း သက်တမ်းရှည်သော ဖျားနာမှုတစ်ခုသည် ဖြစ်ပွားမှုနှုန်း အသင့်အတင့်သာရှိသော်လည်း ပျံ့နှံ့မှုနှုန်း မြင့်မားစွာ စုပုံလာနိုင်သည်။
ပိုင်းခြေမတူညီသော ဖြစ်ပွားမှုညွှန်းကိန်း နှစ်ခု အဘယ်ကြောင့် ရှိရသနည်း။
စုစုပေါင်း ဖြစ်ပွားနှုန်းသည် ရောဂါဖြစ်ပွားမှုအသစ်များကို ကာလအစတွင် ရောဂါကူးစက်နိုင်ခြေရှိသော လူဦးရေနှင့် စားခြင်းဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ထိုကာလအတွင်း ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို ဖော်ပြသည်။ ဖြစ်ပွားနှုန်းသည် လူ-အချိန် (လူတစ်ဦးစီ ရောဂါကူးစက်နိုင်ခြေရှိစဉ် အမှန်တကယ် စောင့်ကြည့်လေ့လာခဲ့သည့် အချိန်စုစုပေါင်း) နှင့် စားခြင်းဖြစ်သောကြောင့် လူများ ဝင်ရောက်လာခြင်း၊ ထွက်ခွာသွားခြင်း သို့မဟုတ် မတူညီသောအချိန်များတွင် ရောဂါဖြစ်ပွားခြင်းတို့ ရှိသော်လည်း တိကျမှန်ကန်မှုကို ထိန်းသိမ်းပေးသည်။ စုစုပေါင်း ဖြစ်ပွားနှုန်းကို ၎င်း၏ကာလနှင့်အတူ ဖော်ပြပြီး ဖြစ်ပွားနှုန်းကို ၎င်း၏အချိန်ယူနစ်နှင့်အတူ ဖော်ပြပါ။
လူ-အချိန် (Person-time) ကိန်းဂဏန်းကို မည်သို့ရယူရမည်နည်း။
ရောဂါကူးစက်နိုင်ခြေရှိသူ တစ်ဦးစီ၏ စောင့်ကြည့်လေ့လာမှုအချိန်ကို ပေါင်းပါ — ဥပမာ လူ ၅၀ ဦးကို ၂ နှစ်စီ စောင့်ကြည့်လေ့လာပါက လူ-နှစ် ၁၀၀ ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ လူတစ်ဦးသည် ရောဂါဖြစ်ပွားသွားချိန်၊ လေ့လာမှုမှ ထွက်ခွာသွားချိန် သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ကာလ ကုန်ဆုံးသွားချိန်တွင် အချိန်ထည့်ဝင်မှု ရပ်တန့်သွားမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ သင့်တွင် လူဦးရေပမာဏနှင့် ကာလအရှည်သာ ရှိပါက လူဦးရေ × ကာလ သည် ပုံမှန်ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှုဖြစ်သည် — တွက်ချက်ကိရိယာသည် ၎င်းအမှန်တကယ်အသုံးပြုခဲ့သည့် ပိုင်းခြေကို အမြဲတမ်း ဖော်ပြပေးသည်။
ဖြစ်ပွားမှုနှင့် ပျံ့နှံ့မှုတို့သည် မည်သို့ ဆက်စပ်နေသနည်း။
တည်ငြိမ်သောအခြေအနေရှိသော ရောဂါတစ်ခုအတွက် ပျံ့နှံ့မှုနှုန်း ≈ ဖြစ်ပွားနှုန်း × ပျမ်းမျှကြာချိန် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဆီးချိုရောဂါသည် ဖြစ်ပွားမှုနှုန်း အသင့်အတင့်သာရှိသော်လည်း ပျံ့နှံ့မှုနှုန်း မြင့်မားခြင်း (သက်တမ်းကြာရှည်ခြင်းကြောင့်) ဖြစ်ပြီး၊ သာမန်အအေးမိခြင်းမှာမူ ဖြစ်ပွားမှုနှုန်း အလွန်မြင့်မားသော်လည်း ပျံ့နှံ့မှုနှုန်း နည်းပါးခြင်း (နှစ်နှင့်ချီ၍ မကြာဘဲ ရက်ပိုင်းသာ ကြာသောကြောင့်) ဖြစ်သည်။ ညွှန်းကိန်းနှစ်ခုလုံး ရှိနေပါက တွက်ချက်ကိရိယာသည် ပျမ်းမျှကြာချိန်ကို တွေ့ရှိချက်အဖြစ် မဟုတ်ဘဲ ကိုက်ညီမှုရှိမရှိ စစ်ဆေးရန်အတွက်သာ ပြသပေးသည်။
မည်သည့် "လျှင်" မြှောက်ဖော်ကိန်းကို ကျွန်ုပ် အစီရင်ခံသင့်သနည်း။
ရောဂါဖြစ်ပွားမှု အနည်းအများ၏ ထုံးစံနှင့် ကိုက်ညီအောင် ရွေးချယ်ပါ — အဖြစ်များသော ရောဂါများအတွက် ရာခိုင်နှုန်းများက သင့်လျော်ပြီး၊ အဖြစ်နည်းသော ရောဂါများအတွက် လူ ၁,၀၀၀ လျှင် သို့မဟုတ် ၁၀,၀၀၀ လျှင် တစ်ဦးနှုန်းက သင့်လျော်ကာ၊ ကင်ဆာစောင့်ကြည့်လေ့လာရေးကိုမူ ပုံမှန်အားဖြင့် လူ-နှစ် ၁၀၀,၀၀၀ လျှင် တစ်ဦးနှုန်းဖြင့် အစီရင်ခံလေ့ရှိသည်။ မြှောက်ဖော်ကိန်းသည် ကိန်းဂဏန်းကိုသာ ပြောင်းလဲပေးပြီး ပိုင်းခြေကို မပြောင်းလဲစေပါ၊ ထို့ကြောင့် တွက်ချက်ကိရိယာသည် ရလဒ်တိုင်း၏ ဘေးတွင် ပိုင်းခြေကို ထပ်ခါတလဲလဲ ဖော်ပြပေးခြင်းဖြစ်သည်။